> 
تجارت یکی از سودآورترین حوزه‌های کسب‌وکار به شمار می‌آید. گستردگی و تنوع فعالیت‌های تجاری، به‌ویژه در عرصه بینالمللی، نه‌تنها برای افراد حقیقی و حقوقی بلکه برای دولت‌ها و اقتصاد کشورها نیز سودآور است. ترانزیت یکی از فرایندهای مهم در حوزه تجارت است که اغلب با مفاهیم صادرات و واردات کالا اشتباه گرفته می‌شود. آشنایی با مفاهیم صحیح و حقوقی و معنی ترانزیت و قوانین آن برای هر تاجری که در این زمینه فعالیت دارد، مهم و ضروری است. در این مقاله، به سؤال «ترانزیت چیست؟» پاسخ داده شده و همچنین، انواع مختلف ترانزیت، تفاوت ترانزیت داخلی و بینالمللی، هزینههای آن و تفاوتش با صادرات و واردات بررسی‌شده است.
ترانزیت چیست؟
به جابه‌جایی کالاها، بدون گذراندن بعضی از مراحل گمرک، از یک کشور به کشور دیگر، ترانزیت گفته می‌شود. این فرایند می‌تواند به‌صورت بینالمللی یا داخلی انجام شود. حمل و نقل بینالمللی زمانی اتفاق می‌افتد که کالاها از یک کشور به کشور دیگر انتقال داده شده و از یک کشور میانی عبور می‌کنند. برای مثال، کالایی از چین به ایران وارد شده و سپس از ایران به ترکیه منتقل می‌شود و به مقصد نهایی خود در اروپا می‌رسد. در این فرایند، کالاها از نظر گمرکی ترخیص نمی‌شوند و صاحب کالا به پرداخت عوارض و مالیات‌های مربوطه نیازی ندارد. همین امر باعث می‌شود که ترانزیت گزینه‌ای مقرون‌به‌صرفه برای تجار باشد و از حوزه‌های سودآور دنیای تجارت به‌حساب آید.
ترانزیت منبع درآمد مناسبی برای بسیاری از کشورها به شمار آمده و اقتصاد برخی از کشورها مانند امارات و سنگاپور وابسته به آن است. ایران در زمان‌های قدیم از طریق جاده ابریشم، در این زمینه پیشگام بوده و اخیراً نیز پیشرفت زیادی داشته است.
انواع روش های ترانزیت
ترانزیت به دو دسته داخلی و خارجی تقسیم می‌شود:
· داخلی یا پاساوان: به جابه‌جایی کالا از یک نقطه گمرکی در داخل یک کشور به نقطه گمرکی دیگر در همان کشور گفته می‌شود. برای مثال، واردکننده کالایی را از گمرک جنوب وارد کشور کرده است، اما به دلیل تراکم در این گمرک، امکان ترخیص وجود ندارد. در این صورت، گمرک می‌تواند با صدور حکم، کالا را به گمرک دیگری در داخل کشور منتقل کند.
· بینالمللی یا خارجی: به جابه‌جایی کالا از یک نقطه گمرکی در یک کشور به نقطه گمرکی در کشوری دیگر گفته شده و خود به دو دسته تقسیم می‌شود:
1. ترانزیت دوجانبه: کالا از یک نقطه گمرکی در یک کشور به نقطه گمرکی در کشور دیگر انتقال می‌یابد. برای مثال، کالایی از چین به ایران وارد می‌شود.
2. ترانزیت چندجانبه: کالا از یک نقطه گمرکی در یک کشور به نقطه گمرکی در کشور دیگر وارد شده و سپس به نقطه گمرکی در کشور سوم می‌رسد. برای مثال، کالایی از چین به ایران وارد شده و سپس به ترکیه و عراق منتقل می‌شود.
تفاوت ترانزیت بین المللی و داخلی
حمل‌ونقل بینالمللی و داخلی با هم دو تفاوت عمده و اصلی دارند:
1. مقصد کالا: در حمل ونقل بین المللی، کالا از یک کشور به کشور دیگر منتقل‌شده و در حمل ونقل داخلی، کالا در داخل یک کشور جابه‌جا می‌شود.
2. هزینه ترانزیت: در نوع بین المللی، فقط هزینههای گمرکی و عملیاتی پرداخت می‌شود؛ اما در نوع داخلی، علاوه بر هزینههای گمرکی و عملیاتی، سود بازرگانی، عوارض و مالیات واردات نیز باید پرداخت شود.
درصورتیکه این جابه‌جایی بار از انبار یک گمرک و ترخیص آن در گمرکی دیگر درون کشور، به درخواست واردکننده باشد، طبق ماده 60 قانون گمرک، هزینه بیمه و خسارت و جابه‌جایی نیز باید توسط فرد پرداخت شود. به‌طور کلی هزینه‌ها شامل موارد زیر می‌شود:
· هزینههای گمرکی: هزینههای اظهارنامه گمرکی، هزینههای تشریفات گمرکی، هزینههای انبارداری و… .
· هزینههای عملیاتی: هزینه‌هایی مانند حمل ونقل و بیمه.
· سود بازرگانی: به‌عنوان پاداش و حمایت از تولیدکنندگان داخلی برای تولید کالا، تعیین می‌شود.
· عوارض: برای حمایت از تولیدکنندگان داخلی و تنظیم بازار گرفته می‌شود.
· مالیات واردات: برای تأمین درآمد دولت است.
انواع ترانزیت برمبنای شیوه حمل و نقل
انواع ترانزیت از نظر سرعت، هزینه، مناسب‌بودن برای حمل کالاهای مختلف و سایر عوامل، با یکدیگر تفاوت دارند. انتخاب نوع آن نیز به عوامل مختلفی مانند نوع کالا، وزن و حجم کالا، فاصله بین مبدأ و مقصد، سرعت مورد نیاز و هزینه‌ها بستگی دارد. ترانزیت را می‌توان از جهت نحوه حمل و نقل و وسیله‌ای که برای این کار استفاده می‌شود به چهار گروه زیر تقسیم کرد:
ترانزیت جاده ای
رایج‌ترین نوع آن است. در این نوع، کالاها با استفاده از کامیون‌های بزرگ یا کفی و تریلی‌های مخصوص، از یک کشور به کشور دیگر منتقل می‌شوند. ترانزیت جاده ای یا زمینی، برای کشورهای با مرز مشترک یا کشورهایی که فاصله جغرافیایی کمی از هم دارند، مناسب است.
ترانزیت ریلی
کالاها با استفاده از قطارهای باربری، از یک کشور به کشور دیگر منتقل می‌شوند. این نوع نسبت به نوع جاده‌ای مقرون‌به‌صرفه‌تراست، اما سرعت کمتری دارد.
ترانزیت دریایی
برای حمل کالاهای سنگین و حجیم مناسب است. کالاها با استفاده از کشتی‌های باربری، از یک کشور به کشور دیگر منتقل می‌شوند. سرعت جابه‌جایی ترانزیت دریایی می‌تواند نسبت به انواع دیگر آهسته‌تر باشد و برای حمل مایعاتی مانند نفت بسیار کاربردی است.
ترانزیت هوایی
سریع‌ترین نوع ترانزیت است. کالاها با استفاده از هواپیماها از یک کشور به کشور دیگر منتقل می‌شوند. معمولاً برای حمل کالاهای حساس یا گرانقیمت، از این شیوه استفاده می‌شود، اما هزینه آن بالاست.
تفاوت صادرات و واردات کالا با ترانزیت
ترانزیت، واردات و صادرات سه مفهوم مرتبط با جابه‌جایی کالا بین کشورها هستند که ممکن است با یکدیگر اشتباه گرفته شوند. در این بخش، تفاوت این سه مفهوم توضیح داده خواهد شد. همانطور که گفتیم؛ ترانزیت به جابه‌جایی کالا از یک کشور به کشور دیگر گفته می‌شود که در آن، کالاها در کشورهای میانی از نظر گمرکی ترخیص نمی‌شوند. به عبارت دیگر، کالاها وارد کشورهای میانی نمی‌شوند و از آنها خارج نمی‌شوند، بلکه فقط عبور می‌کنند.
واردات، به جابه‌جایی کالا از یک کشور به کشور دیگر گفته می‌شود که کالاها وارد کشور مقصد شده و در آن استفاده یا دادوستد می‌شوند. صادرات نیز جابه‌جایی کالا از یک کشور به کشور دیگر است که طی فرایند آن، کالاها از کشور مبدأ خارج و در کشورهای دیگر استفاده یا فروخته می‌شوند.
پس تفاوت اصلی ترانزیت با صادرات و واردات کالا در این است که در ترانزیت، کالاها از نظر گمرکی ترخیص نمی‌شوند، اما در صادرات و واردات، ترخیص می‌شوند. تفاوت‌های دیگر ترانزیت با صادرات و واردات عبارتاند از:
· در ترانزیت، صرفاً هزینههای گمرکی و عملیاتی پرداخت می‌شود، اما در واردات و صادرات، علاوه بر این هزینه‌ها، سود بازرگانی، عوارض و مالیات واردات و صادرات نیز پرداخت می‌شود.
· در ترانزیت، کالایی برای فروش در کشور ایران از سایر کشورها وارد نمی‌شود و هیچ کالایی نیز از کشور ایران، برای فروش در سایر کشورهای دیگر صادر نمی‌گردد، اما در صادرات و واردات، مقصود صادرکردن کالا از ایران به کشورهای دیگر به‌قصد فروش و مشاهده نمونه یا وارد کردن کالا از خارج، به همین مقاصد است.
هزینه ترانزیت
به هزینه‌هایی گفته می‌شود که برای جابه‌جایی کالا از یک کشور به کشور دیگر، به‌صورت ترانزیتی پرداخت می‌شود. طبق ماده 4 قانون حمل و نقل و عبور کالاهای خارجی از قلمرو جمهوری اسلامی ایران، کالاهای ترانزیتی از پرداخت حقوق گمرکی، سود بازرگانی و عوارض معاف هستند، اما مشمول پرداخت هزینههای گمرکی و عملیاتی خواهند بود. هزینههای گمرکی شامل هزینههای اظهارنامه گمرکی، هزینههای تشریفات گمرکی و هزینههای انبارداری می‌شود و هزینههای عملیاتی نیز عبارتاند از هزینههای حمل و نقل، بیمه و… .
علاوه‌براین، طبق ماده 7 قانون مذکور، گمرک و سازمان‌های ذیربط مکلف‌اند انبار و محوطه‌های کافی و مناسبی را جهت تخلیه و نگهداری کالاهای خارجی، البته با دریافت هزینههای مربوطه، تخصیص دهند؛ بنابراین، هزینه شامل موارد زیر است:
1. هزینههای گمرکی
2. هزینههای عملیاتی
3. هزینه تخلیه و نگهداری کالاهای خارجی در انبار و محوطه‌های گمرک و سازمان‌های ذیربط
نرخ نهایی نیز به ارزش کالا و سایر عواملی مانند مسافت طی شده، نوع و شرایط حمل و نقل بستگی دارد. درصورتیکه در موافقتنامههای ترانزیتی بین دولت با کشورهای دیگر یا موافقتنامههای گمرکی و حمل و نقل بینالمللی، مقررات خاصی برای بعضی از کالاهای ترانزیتی خاص تعیین شده باشد، حمل ونقل آن کالاها تابع همان مقررات خواهد بود.
سخن پایانی
با صفر تا صد ترانزیت کالا آشنا شدید و شیوه‌های متفاوت حمل و نقل بین المللی و صادرات و واردات کالا را دانستید. ترانزیت کالا به هر شکلی که صورت گیرد، امری تخصصی و حرفه‌ای به شمار آمده و به تجربه و مهارت نیاز دارد؛ با کمک متخصصان اسپیدکس می‌توانید مراحل و ترخیص و جابه‌جایی از گمرک را به شیوه‌ای درست و اصولی انجام دهید. برای هرگونه مشاوره درخصوص حمل و نقل و ترانزیت داخلی و بین المللی، با اطمینان کامل از اسپیدکس کمک بگیرید؛ ما با تجربه و امکانات حرفه‌ای، در این راه به شما کمک خواهیم کرد.
سؤالات متداول
اهداف ترانزیت کالا چیست؟
اهدافی مانند تسهیل تجارت بین الملل، ایجاد اشتغال، توسعه اقتصادی و کاهش آلودگی محیط‌زیست را دنبال می‌کند.
ترانزیت کالا شامل چه هزینه‌هایی می‌شود؟
عمده‌ترین هزینه‌ها شامل هزینههای گمرکی، هزینههای عملیاتی و هزینههای حمل و نقل است.
شرایط کالا هنگام ترانزیت باید به چه صورت باشد؟
کالا باید به‌صورت بسته‌بندی مناسب و در شرایط سالم، از نقطه مبدأ تا نقطه مقصد حمل شده و در طول مسیر، تحت نظارت گمرک باشد.
