قوانین حمل کالای خطرناک به‌صورت هوایی

کالاهای خطرناک کالاهایی هستند که می‌توانند هنگام حمل و نقل، به سلامت و ایمنی محیط‌زیست اطرافشان آسیب برسانند. حمل کالای خطرناک به‌صورت هوایی چالش‌های مضاعفی دارد؛ اما درصورت حفظ سرعت و امنیت  لازم، فرصت‌های سودآور و جذابی را به دنبال دارد. 

انجمن بین‌المللی حمل و نقل هوایی یا یاتا (IATA) سالانه یک کتابچه 1000+ صفحه را منتشر می‌کند که مقررات حمل هوایی کالای خطرناک را توضیح می‌دهد. در ادامه ضمن معرفی کلاس‌های نُه‌گانه این مواد، مراحل و قوانین حمل کالای خطرناک را به‌طور خلاصه مرور می‌کنیم. 

کالای خطرناک (Dangerous Goods) چیست؟ 

براساس کتاب مقررات حمل و نقل کالاهای خطرناک یاتا (DGR)، کالای خطرناک، مواد خطرناک یا هزمت (Hazmat) اقلام یا موادی هستند که می‌توانند برای سلامت، ایمنی، اموال یا محیط‌زیست ایجاد خطر کنند. 

حمل کالای خطرناک اکثراً توسط شرکت‌های حمل و نقل هوایی انجام می‌شود که اطلاعات لازم را دارند. با‌این‌حال، بسیاری از مسافران و حتی بازرگانان نمی‌دانند که چه چیزهایی خطرناک شمرده می‌شوند. آئروسل‌ها، باتری‌های لیتیومی، وسایل آتش‌بازی، یخ خشک، ماشین‌آلات بنزینی، فندک و رنگ برخی از این کالاها هستند. 

 

انواع گروه‌های مواد خطرناک

سازمان ملل متحد کالاهای خطرناک را در 9 کلاس طبقه‌بندی می‌کند؛ به‌طوری که هر کالا حداقل در یکی از کلاس‌ها قرار می‌گیرد. طبقه‌بندی درستِ کالاهای خطرناک فوق‌العاده مهم است تا خطرهای احتمالی از طریق زنجیره حمل و نقل گسترش پیدا نکنند. 

کلاس کالا	نوع کالا	توضیحات	زیرکلاس‌ها
1	مواد منفجره	اقلامی که به دلیل تغییر در شرایط یا واکنش شیمیایی در معرض خطر انفجار قرار دارند؛ مانند وسایل آتش‌بازی و مهمات.	ندارد
2	گازها	هر ماده‌ای که در دمای 20 درجه سانتی‌گراد و فشار اتمسفر استاندارد، گازی باشد؛ مانند گازهای مایع، محلول و آئروسل‌ها.	کلاس 1-2: گازهای قابل اشتعال  کلاس 2-2: گازهای غیرقابل اشتعال و غیرسمی  کلاس 3-2: گازهای سمی
3	مایعات قابل اشتعال	مواد (یا اقلام حاوی آن‌ها) که نقطه اشتعالشان کمتر از 60 درجه سانتی‌گراد باشد؛ مانند چسب‌ها، الکل یا سوخت.	ندارد
4	جامدات قابل اشتعال	موادی که ممکن است در اثر تغییرات محیطی خودبه‌خود گرم شوند یا بسوزند؛ مانند کربن، پودر فلز یا اکسید آهن.	کلاس 1-4: جامدات قابل اشتعال  کلاس 2-4: مواد متکی به احتراق هم‌زمان  کلاس 3-4: موادی که در تماس با آب گازهای قابل اشتعال از خود ساطع می‌کنند.
5	مواد اکسیدکننده	شامل پراکسیدهای آلی، نیترات‌ها و مواد پتاسیمی که اکسیژن آزاد می‌کنند و باعث احتراق در مواد دیگر می‌شوند.	کلاس 1-5: مواد اکسیدکننده  کلاس 2-5: پراکسایدهای طبیعی
6	مواد سمی و عفونی	این مواد در تماس با انسان یا حیوانات خطرآفرین هستند؛ مانند ضایعات زیست‌پزشکی، اسیدها و مواد بیولوژیکی.	کلاس 1-6: مواد سمی  کلاس 2-6: مواد عفونی
7	مواد رادیواکتیو	هر اقلام یا موادی که حاوی رادیونوکلئید هستند و با انتشار تشعشعات باعث آسیب می‎شوند؛ مانند ایزوتوپ‌های پزشکی یا چگالی‌سنج‌ها.	ندارد
8	مواد خورنده	مواد شیمیایی که سایر مواد در صورت تماس با آن‌ها تجزیه می‌شوند؛ مانند آب باتری، پیل سوختی و شارژ کپسول‌های آتش‌نشانی.	ندارد
9	اقلام متفرقه	موادی که توسط سایر کلاس‌ها پوشش داده نمی‌شوند، اما همچنان برای افراد یا محیط‌زیست خطرناک‌اند؛ مانند یخ خشک.	ندارد

 

مایعات قابل اشتعال، یخ خشک و باتری‌های لیتیومی از رایج‌ترین کالاهای خطرناکی هستند که با هواپیما جابه‌جا می‌شوند. بسته به طبقه‌بندی و ترکیب ماده خطرناک هم، یک شماره سازمان ملل (کد UN) و یک نام حمل و نقل مناسب به آن اختصاص داده می‌شود. 

کتابچه قوانین حمل کالای خطرناک یاتا (DGR) شامل فهرستی حدود 3000 ماده است که معمولاً به‌صورت هوایی حمل می‌شوند. این فهرست شامل نام‌های مرتب‌شده مانند رنگ و اتانول و… و همچنین موارد عمومی «مشخص‌نشده» یا Not Otherwise Specified (n.o.s.) است. 

قوانین حمل کالای خطرناک  

آیین‌نامه حمل کالای خطرناک یاتا مجموعه قوانینی است که در یک کتابچه راهنما و براساس دستورالعمل‌های سازمان بین‌المللی هوانوردی غیرنظامی (ایکائو) برای حمل ایمن کالاهای خطرناک تشریح شده است. این مقررات همچنین  طبقه‌بندی سازمان ملل برای هر ماده و شرایطشان برای حمل و نقل هوایی را شامل می‌شود. 

یاتا دستورالعمل‌های ایمنیِ ایکائو و سازمان ملل متحد را یک قدم جلوتر می‌برد تا مطمئن شود که بالاترین پروتکل‌های ایمنی رعایت می‌شوند. مقررات ایکائو هر دو سال یک بار به‎‌روز می‌شوند، اما یاتا قوانین‌ خود را سالانه بازبینی کرده و کتابچه راهنمای جدیدش را منتشر می‌کند. 

تمام افراد دخیل در حمل‌ و نقل، بسته‌بندی، بازرسی و… باید این کالاها و قوانین حمل کالاهای خطرناک را بدانند. اعضای خدمه کابین و عوامل ورود مسافران هم شامل این افراد می‌شوند؛ چون برخی از وسایل شخصیِ مسافران خطرناک طبقه‌بندی می‌شوند؛ مانند تلفن همراه، تبلت و لپ‌تاپ که باتری لیتیوم یونی دارند. 

 

 

حمل هوایی کالای خطرناک 

برای ارسال مواد خطرناک از طریق هواپیما، باید مراحل خاصی را رعایت کرد. در وهله اول، فرستنده باید مسئولیت‌های خود را به‌درستی انجام دهد که شامل چنین مواردی می‌شود: 

• اعلام محموله به‌عنوان کالای خطرناک؛ 

• تکمیل صحیح اظهارنامه کالاهای خطرناک؛ 

• آماده‌سازی مناسب محموله برای حمل و نقل. 

سپس، مراحل پذیرش محموله باید به‌دقت اجرا شود. اپراتور چک‌لیست کالاهای خطرناک را بررسی می‌کند و مطمئن می‌شود که تمام دستورالعمل‌ها رعایت می‌شود. پس از نگهداری و جابه‌جایی، بارگیری انجام می‌شود. در حمل هوایی کالای خطرناک، برخی کالاها هرگز نباید در کنار یکدیگر و برخی هرگز نباید در کنار مواد غذایی قرار بگیرند. 

تمام بسته‌بندی‌ها و همچنین سایر اقلام باید محکم شوند تا در حین حمل جابه‌جا نشده و با کالاهای خطرناک برخورد نکنند. مهم است که خود بسته‌بندی هم آسیب نبیند. 

ایمنی مناسب در حمل هوایی کالای خطرناک از حمل‌کنندگان شروع شده و به اپراتورها ختم می‌شود. فرستنده‌ها هم وظایف خاصی دارند که باید به‌دقت رعایت کنند تا کالا توسط خطوط هوایی پذیرفته شود. 

بسته‌بندی کالاهای خطرناک 

برای بسته‌بندی این کالاها، صرفاً باید از بسته‌بندی‌های مجاز طبق قوانین حمل کالای خطرناک (DGR) استفاده کرد. الزامات بسته‌بندی، بسته به کلاس کالا متفاوت است. البته تولیدکنندگان و توزیع‌کنندگان بسته‌بندی کالاهای خطرناک هم باید اطلاعات لازم درباره نحوه مونتاژ و استفاده از آن‌ها را ارائه دهند. 

برای شناسایی و پردازش ساده‌تر، بسته‌بندی‌ها برای حمل هوایی کالاهای خطرناک در سه گروه قرار می‌گیرند: 

• گروه I برای مواد با خطر بالا؛ 

• گروه II برای مواد با خطر متوسط؛ 

• ​​ گروه III برای مواد کم‌خطر. 

بسته‌بندی باید طبق دستورالعمل به‌درستی مونتاژ و محکم شود و در هر بسته مقدار مناسبی از مواد قرار داده شود. همچنین، باید اطمینان حاصل شود که بسته‌بندی بیرونی هیچ‌گونه آلودگی ندارد و برچسب کالای خطرناک به‌درستی الصاق شده است. 

اظهارنامه فرستنده (شکل بالا) و بارنامه هوایی هم باید به‌درستی تکمیل شوند. همچنین، فرستنده باید مطمئن شود که فقط هزمت خاصی در کانتینرهای باربری یا ULD قرار می‌گیرند. 

درنهایت، اپراتورها هر بسته را براساس فهرست کالاهای خطرناک پردازش می‌کنند، نبود آسیب یا نشتی را بررسی می‌کنند، از مقاومت بسته‌ها در برابر تغییرات فشار و دما مطمئن می‌شوند و آن‌ها را برای نگهداری یا بارگیری آماده می‌کنند. 

 

برچسب کالای خطرناک   

علامت‌گذاری (Marking) و برچسب‌گذاری (Labelling) هزمت‌ها، از دیگر عوامل مهم در حمل هوایی کالای خطرناک است. علائم و برچسب‌های الصاق‌شده روی بسته‌ها ماهیت خطر را مشخص کرده و به اپراتورها کمک می‌کنند تا بسته‌ها را به‌طور ایمن جابه‌جا و بارگیری کنند. 

فرستنده مسئول علامت‌گذاری و برچسب‌گذاری کالا مطابق با DGR است. یک بسته معمولی هزمت علائم مختلفی دارد، ازجمله: 

• مشخصات ازپیش‌چاپ‌شده سازمان ملل که نشان‌دهنده استانداردبودن بسته‌بندی است. 

• یک علامت دست‌نویس توسط فرستنده که نوع کالای خطرناک بسته‌بندی‌شده را نشان می‌دهد. 

• علامت هندلینگ کالا (مانند علامت باتری لیتیومی). 

برچسب کالای خطرناک هم به اندازه علائم آن مهم است. در DGR، برچسب‌های خطر و برچسب‌های حمل و نقل (هندلینگ) مشخص شده‌اند. برچسب‌های خطر نوع خطر کالاهای بسته‌بندی‌شده را مشخص کرده و برچسب‌های حمل و نقل، پردازش بسته را در طول سفر تسهیل می‌کنند. 

تمام علائم و برچسب‌های مورد نیاز DGR مشخصات خاص خود را دارند و باید از نظر شکل، رنگ و اندازه با دستورالعمل حمل کالای خطرناک مطابقت داشته باشند. به‌جز موارد ذکرشده هیچ تغییری مجاز نیست تا هریک از علائم و برچسب‌ها به‌طور جهانی درک شوند. 

کلام پایانی 

طبق آخرین آمارها، سالانه بیش از 1.25میلیون محموله خطرناک با هواپیما حمل می‌شود. این رقم هر سال چند درصد رشد می‌کند و به‌زودی سهمی مهم از حمل و نقل‌های هوایی را به خود اختصاص خواهد داد. 

ازآنجاکه ایمنی مهم‌ترین دغدغه یاتا ا‌ست، آشنایی با قوانین حمل هوایی کالای خطرناک برای تمام افرادی که این کالاها را تهیه، پردازش، جابه‌جا و توزیع می‌کنند، حیاتی‌ است. اگر قصد ارسال این محموله‌ها را دارید، حتماً از شرکت‌هایی مانند «اسپیدکس» کمک بگیرید که نه‌تنها مجوزهای لازم و کارکنانی تعلیم‌دیده دارند، بلکه آموزش‌ها و اطلاعات خود را پیوسته به‌روز می‌کنند.