> 
ایمنی حمل هوایی کالاهای خطرناک اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا این نوع جابه‌جایی حساس‌ترین شیوه است؛ کوچک‌ترین خطا در بارگیری، بسته‌بندی یا برچسب‌گذاری می‌تواند امنیت خدمه، هواپیما و محموله را به خطر بیندازد.
در این راهنما، Speedex به‌جای تمرکز صرف بر قوانین، بر استانداردهای ایمنی، شیوه‌های صحیح بسته‌بندی، برچسب‌گذاری و معیارهای کنترل ریسک در حمل هوایی کالاهای خطرناک تأکید کرده است تا دقیقاً بدانید هر محموله در چه گروهی قرار می‌گیرد و رعایت چه مواردی برای حمل ایمن ضروری است.
تدوین‌کنندگان قوانین حمل هوایی کالاهای خطرناک
تقریباً تمام ایرلاین‌ها و فرودگاه‌های بین‌المللی از قوانین انجمن بین‌المللی حمل‌ونقل هوایی (IATA) و سازمان بین‌المللی هوانوردی غیرنظامی (ICAO) راهنمایی می‌گیرند.
«یاتا» کنسرسیومی بین‌المللی از دولت‌ها و اپراتورهای بخش خصوصی است که مقررات و استانداردهای مشترک ترابری بین‌المللی کالاها و افراد، ازجمله قوانین حمل هوایی کالاهای خطرناک را تعریف می‌کنند. «ایکائو» هم یک نهاد تخصصی سازمان ملل است که استانداردهای بین‌المللی پروازی بین کشورهای عضو سازمان را تدوین می‌کند.
این دو در تنظیم و انتشار این قوانین، همکاری نزدیکی با یکدیگر دارند؛ یاتا «مقررات کالاهای خطرناک» (DGR) و ایکائو «دستورالعمل‌های فنی برای حمل ایمن کالاهای خطرناک از طریق هوا» را منتشر می‌کند که هرکدام به‌ترتیب سالانه و دو سال یک بار به‌روزرسانی می‌شوند.
این مقررات علاوه بر قوانین برچسب‌گذاری و جابه‌جایی (Handling)، محدودیت‌های کمی، الزامات بسته‌بندی تخصصی برای حمل هوایی و کالاهایی را که نباید با هواپیمای مسافربری حمل شوند هم تعیین می‌کنند؛ به‌علاوه محدودکردن برخی از کالاهای خطرناک به‌طور کلی.
قوانین حمل هوایی کالاهای خطرناک در مرزهای داخلی
هواپیماهایی که در حریم هوایی داخل یک کشور فعالیت می‌کنند و از مرز بین‌المللی عبور نمی‌کنند، تابع سازمان هواپیمایی کشوری (CAA) آن کشور هستند.
CAAهای داخلی می‌توانند فعالیت‌های هوانوردی را در حریم هوایی خود طبق صلاح‌دیدشان اداره و تنظیم کنند. بااین‌حال، بیشتر CAAها استانداردهای خود را با ICAO و IATA هماهنگ می‌کنند. این تصمیم کار خلبان و خدمه را برای پرواز در کشورهای دیگر (درصورت لزوم) آسان‌تر می‌کند.
طبقه‌بندی کالاهای خطرناک در حمل هوایی
کالاهای خطرناک در 9 کلاس طبقه‌بندی شده‌اند و برخی از آن‌ها چند زیرکلاس هم دارند:
| کلاس کالا | نوع کالا | زیرکلاس‌ها |
| 1 | مواد منفجره | – |
| 2 | گازها | 1-2: گازهای قابل اشتعال
2-2: گازهای غیرقابل اشتعال و غیرسمی 3-2: گازهای سمی |
| 3 | مایعات قابل اشتعال | – |
| 4 | جامدات قابل اشتعال | 1-4: جامدات قابل اشتعال
2-4: مواد متکی به احتراق هم‌زمان 3-4: موادی که در تماس با آب، گازهای اشتعال‌پذیر ساطع می‌کنند |
| 5 | مواد اکسیدکننده | 1-5: مواد اکسیدکننده
2-5: پراکسایدهای طبیعی |
| 6 | مواد سمی و عفونی | 1-6: مواد سمی
2-6: مواد عفونی |
| 7 | مواد رادیواکتیو | – |
| 8 | مواد خورنده | – |
| 9 | اقلام متفرقه (باتری، یخ خشک، محصولات پلیمری و…) | – |
کالاهای خطرناک پنهان
به‌‌رغم طبقه‌بندی کالاهای خطرناک، برخی اقلام هستند که شناسایی و تعیین ریسک‌های آن‌ها (به‌ویژه برای فرستنده) چندان ساده نیست. برخی از این کالاها عبارت‌اند از:
- تجهیزات هواپیما مانند جلیقه نجات، قطعات یدکی و کپسول آتش‌نشانی؛
- لوازم اتومبیل مانند باتری و باک حاوی سوخت؛
- وسایل باتری‌دار ازجمله باتری تر یا لیتیومی؛
- تجهیزات کمپینگ مانند کپسول گاز، کبریت و قرص الکل؛
- مواد شیمیایی پنهان مانند انواع پاک‌کننده برای سطوح؛
- تجهیزات غواصی شامل چراغ‌قوه باتری‌دار و کپسول غواصی؛
- لوازم خانگی و روزمره مثل چسب‌ها، کبریت و…؛
- تجهیزات آزمایشگاهی، به‌ویژه اکسیدکننده‌ها و مواد سمی؛
- لوازم مسافران مانند انواع اسپری، فندک، داروها، مواد خوراکی منجمد و…؛
- جعبه‌ابزارها.
انواع بسته‌بندی در حمل هوایی کالاهای خطرناک
به‌طور کلی دو روش برای بسته‌بندی کالاهای خطرناک هوایی وجود دارد:
- بسته‌بندی ترکیبی (Combination Packaging) که شامل یک بسته‌بندی درونیِ نسبتاً آسیب‌پذیر است که درون یک بسته‌بندی بیرونی از جنس چوب، تخته‌فیبر، پلاستیک یا فلز قرار می‌گیرد. بسته‌بندی بیرونی و درونی هر دو باید از مشخصات بسته‌بندی UN پیروی کنند.
- بسته‌بندی انفرادی (Single Packaging) که به بسته‌بندی بیرونی برای محافظت نیاز ندارد و خود از جنس فولاد، آلومینیوم، پلاستیک یا سایر مواد مجاز است.
در نگاهی دقیق‌تر، چهار روش برای حمل هوایی کالاهای خطرناک وجود دارد:
بسته‌بندی UN (UN Specification Packaging)
مشخصات این بسته‌بندی به‌گونه‌ای طراحی شده که جلوی نشت محتویات را در شرایط نرمال بگیرد. مقاومت این بسته‌بندی‌ها به درجه خطر محتویاتشان (Packing Group) بستگی دارد و به‌راحتی با کد بسته‌بندی یکتای خود (شماره‌های UN) قابل شناسایی هستند.
بسته‌بندی مقادیر محدود (Limited Quantity Packaging)
ازآنجاکه یک‌سری کالاهای خطرناک در مقادیر اندک ریسک اندکی هم دارند، با بسته‌بندی مناسب می‌توان آن‌ها را به‌صورت امن حمل کرد. برای این کالاهای خطرناکی که حملشان در مقادیر محدود مجاز است، از دستورالعمل‌های بسته‌بندی Y (در ادامه آن را معرفی کرده‌ایم) استفاده می‌شوند.
این بسته‌بندی‌ها باید همان شرایط ساخت بسته‌بندی‌های مورد قبل را داشته باشند، اما به‌جای آزمایش UN، باید تحمل آزمایش‌های سقوط از ارتفاع 4 فوت و تحمل فشار به‌مدت 24 ساعت را (طبق شرایط یادشده در بخش 6 کتاب مقررات کالاهای خطرناک یاتا) داشته باشند.
این بسته‌بندی‌ها به علامت‌گذاری‌های UN نیاز ندارند، اما باید برچسب Limited Quantity یا LTD.QTY را داشته باشند تا مشخص شود شرایط حمل به این شیوه را دارند.
انباشتن بسته‌ها (Overpack)
حمل هوایی کالاهای خطرناک در بسته‌های متعدد می‌تواند جابه‌جایی آن‌ها را خطرناک‌تر از قبل و حتی غیرممکن بکند؛ برای همین، فرستنده آن‌ها را در یک بلوک واحد گروه‌بندی می‌کند تا جابه‌جایی و چیدن آن‌ها حین حمل‌ونقل آسان‌تر باشد.
این بلوک Overpack نام دارد و از همان قوانین برای بسته‌بندی و برچسب‌گذاری پیروی می‌کند.
سایر بسته‌بندی‌ها
یک‌سری دستورالعمل‌های بسته‌بندی هستند که به مشخصات بسته‌بندی UN نیاز ندارند؛ برای مثال، برخی کالاهای مصرفی می‌توانند در همان بسته‌بندی خرده‌فروشی حمل شوند، به‌شرطی که بسته‌بندی‌شان مطابق با دستورالعمل‌های بسته‌بندی شماره 910 کتاب (و بعضاً 805 و 904) باشد.
گروه بسته‌بندی کالاهای خطرناک
هریک از کلاس‌های یادشده در طبقه‌بندی کالای خطرناک، بسته به شدت و درجه خطرشان، الزامات بسته‌بندی مخصوص به خود را دارند و در یکی از گروه‌های زیر قرار می‌گیرند:
- گروه یک (Packing Group I) برای مواد با خطر بالا؛
- گروه دو (Packing Group II) برای مواد با خطر متوسط؛
- گروه سه (Packing Group III) برای مواد با خطر کم.
اگر هم برای یک ماده بیش از یک گروه بسته‌بندی تعیین شده باشد، باید از بسته‌بندی‌ای استفاده شود که برای بالاترین سطح خطر در نظر گرفته شده است.
در سیستم علامت‌گذاری بسته‌های UN (که در ادامه معرفی کرده‌ایم)، بعد از شماره بسته‌بندی* معمولاً یک حرف هم درج می‌شود که گروه بسته‌بندی کالای خطرناک را نشان می‌دهد؛ این حروف عبارت‌اند از:
- X برای گروه‌های بسته‌بندی III، II و I؛
- Y برای گروه‌های بسته‌بندی III و II؛
- Z برای گروه بسته‌بندی III.
*شماره بسته‌بندی یا UN Number یک کد بین‌المللی چهاررقمی از UN0001 تا UN3500 برای شناسایی مواد شیمیایی است. این کد توسط «کمیته تخصصی حمل‌ونقل کالای خطرناک سازمان ملل متحد» مشخص می‌شود.
کالاهای مستثنی‌شده از قوانین بسته‌بندی
با وجود طبقه‌بندی کالاهای خطرناک و الزامات سخت‌گیرانه‌شان، برخی کالاها در شرایط خاص از رعایت الزامات مربوطه مانند تهیه مدارک، الحاق برچسب ویژه و… مستثنی هستند؛ ازجمله:
- مقادیر بسیار محدود (Excepted Quantity) از برخی کالاهای خطرناک؛
- مواد رادیواکتیو با سطح تابش کم (که هیچ اثری روی انسان یا مواد حساس در نزدیکی‌شان نمی‌گذارند)؛
- اموال و وسایل شرکت حمل‌کننده بار شامل تجهیزات و قطعات هواپیما، کالاهای مصرفی، یخ خشک و تجهیزات الکترونیکی باتری‌دار؛
- لوازم خدمه پرواز یا مسافران؛
- حمل با پست هوایی؛
علامت‌گذاری و برچسب‌گذاری کالاهای خطرناک
افزون‌بر مقررات بسته‌بندی، علامت‌گذاری (Marking) و برچسب‌گذاری (Labeling) این کالاها هم برای شناسایی و ایمنی‌شان فوق‌العاده مهم است. این برچسب‌ها باید بادوام و واضح باشند، چیز دیگری روی آن‌ها قرار نگیرد و در دو گروه کلی دسته‌بندی می‌شوند:
برچسب‌های خطر
همه کلاس‌ها و بعضاً زیرکلاس‌هایی که معرفی کردیم، برچسب خطر یا Hazard Label مخصوص به خود را دارند. این برچسب‌ها کالای خطرناک بسته‌بندی‌شده را (به‌همراه خطرهای اولیه و ثانویه‌اش) در یک نگاه معرفی می‌کنند.
برچسب‌های جابه‌جایی
پرسنل حمل باید از برچسب‌های جابه‌جایی (Handling) مناسب هم روی بسته‌بندی استفاده کنند؛ زیرا کالاهای خطرناک باید به شیوه خاصی جابه‌جا، بارگیری و حمل شوند. برخی از این برچسب‌ها عبارت‌اند از:
- Cargo Aircraft Only، که نشان می‌دهد حمل هوایی کالای خطرناک فقط با هواپیمای باری ممکن است.
- Cryogenics، که باید روی گازهای مایع (مانند گازهای کلاس 2) چسبانده شود.
- This Way Up، تا مطمئن شویم جهت قرارگیری بسته‌ها حین چینش صحیح است؛ این برچسب برای کالاهای غیرخطرناک هم کاربرد دارد.
- Magnetized Material، برای موادی که در فاصله ۱.۲ متری از سطح بسته دارای میدان مغناطیسی برابر یا بیشتر از ۰.۱۵۹ آمپر بر متر (۰.۰۰۲ گوس) باشند. این مواد می‌توانند روی سیستم‌های ناوبری هواپیما اثر بگذارند و فقط باید در انبار بارگیری شوند.
- Keep Away from Heat، تا بسته دور از نور مستقیم خورشید در مکانی خنک با تهویه مناسب نگهداری شود. این برچسب باید روی تمام بسته‌های حاوی جامدات قابل اشتعال (زیرکلاس 1) و اکسیدکننده‌ها (زیرکلاس 2) چسبانده شود.
- Excepted Packages of Radioactive برای مواد رادیواکتیو در مقادیر مستثنی‌شده.
- و… .
جلوگیری از ریسک‌های حمل هوایی کالای خطرناک
همان‌طور که گفتیم، حمل کالاهای خطرناک با هواپیما به‌شدت حساس است، چون هوای داخل هواپیما به‌سرعت در حال چرخش است و بخار یا دودهای خطرناک به خدمه آسیب می‌رساند؛ آتش سریع پخش می‌شود و فضا و زمان محدودی برای واکنش وجود دارد؛ انفجار و پرتابه‌ها به افراد صدمه می‌زند، فشار کابین را کاهش دهد و… .
بااین‌حال، اهمیت تجاری، محدودیت زمانی و شرایط خاص نگهداری باعث می‌شود حمل هوایی بهترین انتخاب و گاهی تنها راه برای بسیاری از این کالاها باشد.
مهم‌ترین نکته برای شما (علاوه بر آشنایی نسبی با الزامات)، همکاری شفاف با شرکت‌هایی است که گواهی‌ها، پرسنل آموزش‌دیده و تجربه حمل هوایی کالاهای خطرناک را دارند؛ زیرا حمل این محموله‌ها در عین پیچیدگی، اگر برپایه الزامات یادشده انجام شود، مسیری ایمن، سریع و سودآور برای صاحبان کالا خواهد بود.
